Dijital dünyayı herkes için eşit ve erişilebilir kılmak amacıyla yürütülen "Görme Engelli Kullanıcıların Dijital Erişilebilirlik Deneyimi Anketi" raporu tamamlandı. Türkiye genelinde 43 farklı şehirden sağlanan katılımla hazırlanan çalışma, görme engelli kullanıcıların dijital platformlarda karşılaştığı yazılımsal ve tasarımsal engelleri detaylandırıyor.
Katılımcı profili Türkiye genelini yansıtıyor
Araştırmaya katılan 194 bireyin demografik dağılımında en yüksek katılım 33 kişi (yüzde 17,01) ile İstanbul ve 29 kişi (yüzde 14,95) ile Ankara’dan sağlandı. Görme durumu incelendiğinde, katılımcıların yüzde 70,10’unu (136 kişi) hiç görmeyen bireyler, yüzde 26,80’ini (52 kişi) az görenler ve yüzde 1,55’ini (3 kişi) ise farklı görme durumlarına sahip olanlar oluşturdu.
Yaş aralığı bakımından katılımın en yoğun olduğu gruplar yüzde 35,05 ile 31-45 yaş ve yüzde 29,90 ile 21-30 yaş aralığı oldu. Kullanıcıların kendi dijital yeterliliklerine yönelik değerlendirmelerinde ise yüzde 40,21'i kendisini iyi, yüzde 33,51'i orta ve yüzde 18,56'sı çok iyi düzeyde dijital bilgi ve beceriye sahip olarak tanımladı.
Masaüstünde Windows, Mobilde iOS lider
Araştırma sonuçları, katılımcıların yüzde 91,75’inin (178 kişi) dijital cihazları aktif olarak ekran okuyucu yazılımlarla kullandığını gösteriyor. Kullanılan işletim sistemlerinde masaüstü cihazlarda yüzde 93,30 ile Windows açık ara lider konumdayken, mobil tarafta yüzde 64,43 ile iOS ve yüzde 29,38 ile Android tercih ediliyor. Sık kullanılan web tarayıcılarında ise Google Chrome yüzde 68,04 ile ilk sırada yer alırken, onu yüzde 35,57 ile Safari ve yüzde 12,89 ile Microsoft Edge takip ediyor.
Ekran okuyucu yazılımlarında masaüstü kategorisinde kullanıcıların yüzde 56,19’u NVDA, yüzde 31,44’ü JAWS tercihindeyken, yüzde 12,37’lik kesim diğer yazılımları kullanıyor ya da ekran okuyucu tercih etmiyor. Mobil ekran okuyucularda ise VoiceOver yüzde 64,43 ile ilk sırada yer alırken, TalkBack yüzde 18,56 ve Jieshuo yüzde 10,82 oranında kullanılıyor.
Yaş grubu değiştikçe yazılım tercihleri değişiyor
Rapor, ekran okuyucu kullanımının yaş gruplarına göre belirgin farklar gösterdiğini ortaya koydu. Masaüstü ekran okuyucularda genç kullanıcılar ücretsiz ve açık kaynak kodlu NVDA’ya yönelirken (30 yaş ve altında NVDA kullanımı yüzde 83), yaş ilerledikçe kurumsal ve uzun yıllara dayanan lisans alışkanlıklarıyla JAWS kullanımı hakim hale geliyor.46 yaş ve üzeri grupta JAWS kullanımı yüzde 68’e, 65 yaş ve üzerinde ise yüzde 100’e ulaşıyor.31-45 yaş aralığı ise NVDA (yüzde 58) ve JAWS (yüzde 32) arasında bir geçiş evresi sergiliyor.
Mobil tarafta genel lider VoiceOver olsa da 20 yaş ve altı genç grupta Android ekran okuyucuları (TalkBack yüzde 36 ve Jieshuo yüzde 18 olmak üzere toplam yüzde 54,5) VoiceOver’ı (yüzde 32) geride bırakıyor. Android platformundaki Jieshuo ekran okuyucusunun tamamen genç kitle tarafından tercih edildiği, 46 yaş ve üzerindeki katılımcılar arasında bu yazılımın hiç kullanılmadığı tespit edildi.
Yazılım kombinasyonlarında gençlerde en yaygın ikili NVDA ve VoiceOver (yüzde 41) iken, 46 yaş ve üstünde JAWS ve VoiceOver (yüzde 53) öne çıkıyor. Mac masaüstü sistemlerinde VoiceOver kullanımı ise 5 kişi ile sınırlı kalarak niş bir alanda duruyor ve ağırlıklı olarak 21-30 yaş grubunda toplanıyor.
En sık karşılaşılan engel etiketsiz butonlar
Dijital platformlarda karşılaşılan tasarım ve yazılım eksiklikleri kullanıcı deneyimini doğrudan olumsuz etkiliyor. Katılımcıların yüzde 68,04'ü uzun sayfalarda bilgiye ulaşmak için başlık hiyerarşisini kullandığını, yüzde 76,81'i ise H1-H6 başlık yapısının erişilebilirlik açısından kritik önem taşıdığını belirtiyor.
Kullanıcıların en sık karşılaştığı ilk beş erişilebilirlik engeli şu şekilde sıralanıyor: yüzde 81,96 (159 kişi) ile etiketsiz ve ne işe yaradığı anlaşılmayan butonlar, yüzde 78,35 (152 kişi) ile ekran okuyucu tarafından okunamayan metinler, yüzde 74,23 (144 kişi) ile etiketsiz bağlantılar (linkler), yüzde 68,56 (133 kişi) ile sesli doğrulama seçeneği sunmayan CAPTCHA güvenlik sistemleri ve yüzde 65,98 (128 kişi) ile alternatif metni bulunmayan görseller.
Ayrıca katılımcıların yüzde 57,22'si sosyal medya platformlarını dijital erişilebilirlik standartları açısından az düzeyde yeterli bulduğunu ifade ediyor.
Engeller karşısında kullanıcı duruşu önemli
Bir erişilebilirlik engeliyle karşılaşıldığında kullanıcıların izlediği yöntemler de raporda yer alıyor. Katılımcıların yüzde 56,70'i sunulan içerikten bir şekilde faydalanmak için çaba harcarken, yüzde 48,97'si site yönetimi veya geliştiricisiyle doğrudan iletişime geçiyor. Sosyal medyada farkındalık yaratmayı seçenlerin oranı yüzde 38,66, yasal yollara başvuracağını belirtenlerin oranı ise yüzde 29,90 olarak kaydedildi. Katılımcıların yüzde 25,77'si ise erişim sağlayamadığı platformu kullanmaktan tamamen vazgeçiyor.
